چه کسی “رزم آرا” را کشت؟

0
81

هنرى گریدى که در آن زمان سفیر ایالات متحده در تهران بود، در گزارشى که روز سوم بهمن ۱۳۲۹ (یک ماه و نیم پیش از قتل رزم آرا) براى وزیر خارجه کشورش فرستاد، اوضاع سیاسى ایران را بررسى کرد و نتیجه گرفت: «در شرایط فعلى رزم آرا یا باید براى کنترل اوضاع درصدد به دست آوردن قدرت دیکتاتورى باشد و یا بیش از چند ماه دیگر نمى تواند دوام بیاورد. با توجه به کاهش اعتبار رزم آرا و عدم حمایت شاه و حتى مخالفت علنى او با دولت و تردیدهایى که در مورد میزان کنترل و نفوذ رزم آرا بر ارتش وجود دارد، بعید به نظر مى رسد که او در طریق اول (یعنى به دست آوردن دیکتاتورى) توفیق پیدا کند. بنابراین احتمالاً در چند ماه آینده دچار سرنوشت پیشینیان خود خواهد شد و کابینه اى از رجال و عناصر قدیمى جاى حکومت فعلى را خواهد گرفت.» (نقل شده در «بازیگران عصر پهلوى» محمود طلوعى)

چه کسی رزم آرا” را کشت؟

*منبعمتن از روزنامه شرق 1384/ عکس ها از آرشیو فرادید

سپهبد حاجى على رزم آرا (نخست وزیر وقتروز ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ در حالى که براى شرکت در مراسم ترحیم آیت الله فیض به مسجد شاه رفته بود، ترور شد و جان باخت.

فرادیدسپهبد حاجى على رزم آرا (نخست وزیر وقتروز ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ در حالى که براى شرکت در مراسم ترحیم آیت الله فیض به مسجد شاه رفته بود، ترور شد و جان باخت.خلیل طهماسبى، عضو جمعیت فدائیان اسلام، که اسلحه به دست در صحنه حاضر بود به عنوان قاتل بازداشت شد و به قتل رزم آرا اعتراف کردروز بعد آیت الله کاشانى (رئیس وقت مجلس شوراى ملىقتل رزم آرا را واجب و طهماسبى را «منجى ملت ایران» دانست.

نمایندگان مجلس شوراى ملى نیز یک سال و چند ماه بعد با تصویب ماده واحده اى طهماسبى را حتى به فرض قتل نخست وزیر پیشین، به واسطه اینکه «جنایت حاجى على رزم آرا و حمایت او از اجانب بر ملت ایران ثابت است»، عفو و مقدمات آزادى او را فراهم کردند.

اما هم خلیل طهماسبى و هم آیت الله کاشانى چند سال بعد که به اتهام دست داشتن در این قتل بازداشت شدند، ادعا کردند که گلوله هاى شلیک شده از اسلحه طهماسبى سبب مرگ رزم آرا نبوده است.

شواهد دیگر نیز این ادعا را که رزم آرا در واقع نه به دست طهماسبى، بلکه به ضرب گلوله یک درجه دار ارتش به قتل رسیده تأیید مى کند. این شواهد در عین حال نشانه هایى از دست داشتن دربار در ترور رزم آرا به دست مى دهد.

چه کسی

جاه طلب
هنرى گریدى که در آن زمان سفیر ایالات متحده در تهران بود، در گزارشى که روز سوم بهمن ۱۳۲۹ (یک ماه و نیم پیش از قتل رزم آرا) براى وزیر خارجه کشورش فرستاد، اوضاع سیاسى ایران را بررسى کرد و نتیجه گرفت: «در شرایط فعلى رزم آرا یا باید براى کنترل اوضاع درصدد به دست آوردن قدرت دیکتاتورى باشد و یا بیش از چند ماه دیگر نمى تواند دوام بیاورد. با توجه به کاهش اعتبار رزم آرا و عدم حمایت شاه و حتى مخالفت علنى او با دولت و تردیدهایى که در مورد میزان کنترل و نفوذ رزم آرا بر ارتش وجود دارد، بعید به نظر مى رسد که او در طریق اول (یعنى به دست آوردن دیکتاتورى) توفیق پیدا کند. بنابراین احتمالاً در چند ماه آینده دچار سرنوشت پیشینیان خود خواهد شد و کابینه اى از رجال و عناصر قدیمى جاى حکومت فعلى را خواهد گرفت.» (نقل شده در «بازیگران عصر پهلوى» محمود طلوعى)

این اظهار عقیده با توجه به فشارى که دولت هاى آمریکا و انگلستان براى روى کار آوردن رزم آرا به شاه وارد کرده بودند، نشان دهنده پذیرش شکست دولت رزم آرا توسط مهمترین حامیانش بوده است. دولت هاى غربى در فضاى جنگ سرد خواستار روى کار آمدن دولتى مقتدر و با ثبات در ایران بودند که هم مشکل نفت را حل کند و هم جلوى خطر کمونیسم را بگیرد

رزم آرا افسرى بسیار جاه طلب بود که رفتارش براى بسیارى از ناظران، شخصیت رضاشاه را تداعى مى کرد و توانایى ذاتى قبضه کردن قدرت را در ایران داشت. شواهد نشان مى دهد او از برنامه ترور شاه در بهمن ۱۳۲۷ آگاه بود و قصد داشت پس از مرگ شاه، در نقش یک دیکتاتور نظامى زمام امور کشور را به دست گیرد.خود شاه نیز پس از جان به در بردن از آن حادثه به رزم آرا بدگمان شده بود، اما اقتدار لازم را براى برکنارى او از ریاست ستاد ارتش نداشت و حتى به فاصله کوتاهى ناچار شد او را به نخست وزیرى برگزیند.بسیارى عقیده دارند رزم آرا که به رغم چند ماه تلاش، از حل مسئله نفت و گذراندن قرارداد گس گلشائیان از تصویب مجلس ناکام مانده بود و از سوى دیگر کارشکنى هاى شاه و دربار را مشاهده مى کرد، تصمیم گرفت در نوروز ۱۳۳۰ دست به کودتا بزند و قدرت کامل را به دست بگیرد؛ اما شاه از ماجرا بو برد و پیش دستى کرد.

چه کسی

• شواهد
محمود هدایت، برادر زن رزم آرا که معاون پارلمانى او نیز بود، پس از حادثه ترور او به عنوان مطلع بازجویى شد. متن بازجویى او در کتاب «اسرار قتل رزم آرا» (محمد ترکمان) نقل شده است. به گفته هدایت، اسد الله علم (که توسط شاه به عنوان وزیر کار به کابینه رزم آرا تحمیل شده بود و عملاً حکم چشم و گوش شاه را در دولت داشت) صبح روز حادثه براى دیدن نخست وزیر به دفتر او رفت، اما رزم آرا حضور نداشت.

هدایت، علم را همراه خود به مجلس ترحیم آیت الله فیض برد، اما مدتى بعد علم مجلس را ترک کرد. او بار دیگر به نخست وزیرى رفته بود و رزم آرا را به اصرار به مسجد شاه آورده بود. در حیاط مسجد بود که طهماسبى با یک اسلحه شش تیر خفیف به رزم آرا شلیک کرد. اما گزارش پزشکى قانونى نشان مى دهد که اولاً گلوله ها از دو سو به رزم آرا شلیک شده است (یک گلوله از سمت چپ به گردن او وارد و از پیشانى خارج شده و دو گلوله دیگر از سمت راست به کتف او وارد و از سینه و شانه خارج شده).

در ثانى میزان نفوذ و قطر جراحات وارده به بدن او نشان مى دهد که گلوله ها نه از یک شش تیر خفیف، بلکه از یک اسلحه کلت شلیک شده که منحصراً در اختیار ارتش بوده است.

نقش علم و اصرار غیرعادى او در کشاندن رزم آرا به مسجد شاه و دلایل فنى و پزشکى که ذکر آن رفت، این احتمال را مطرح مى کند که دربار و بخشى از ارتش در ماجراى ترور دست داشته اند.

به نظر مى رسد شاه توسط منابع اطلاعاتى خود از تصمیم فدائیان اسلام به ترور رزم آرا آگاه شده باشد. اما این ترور براى او حکم شمشیر دولبه را داشته است: در صورت مرگ رزم آرا، شاه از شر او راحت مى شد بدون اینکه سوءظنى متوجه او شود؛ اما در صورت زخمى شدن نخست وزیر، بهانه لازم براى کودتا در اختیار او قرار مى گرفت.

چه کسی

خود شاه در سال ۱۳۲۷ که از حادثه ترور جان به در برده بود، با استفاده از آن حادثه توانست مجلس مؤسسانى تشکیل دهد و با تغییر قانون اساسى اختیار انحلال مجلس را به دست آورد.

او به خوبى مى دانست جان به در بردن از ترور چه فرصت کم نظیرى در اختیار رزم آرا قرار مى دهد. پس ممکن است تصمیم گرفته باشد از موفقیت آمیز بودن برنامه ترور اطمینان حاصل کند. بعضى منابع گفته اند یک گروهبان ارتش که علم را همراهى مى کرد بلافاصله پس از شلیک نخستین گلوله توسط طهماسبى، نخست وزیر را با کلت کمرى هدف قرار داده است.

چند سال پس از کودتاى ۲۸ مرداد و در پى ترور ناموفق حسین علاء (نخست وزیر وقت) توسط فدائیان اسلام، پرونده قتل رزم آرا بار دیگر گشوده شد و طهماسبى و آیت الله کاشانى در این مورد بازداشت شدند.

آنها این بار تأکید کردند که طهماسبى قاتل رزم آرا نبوده است و فقط براى افتخار قتل او را «به ریش گرفته است»، اما این سخنان گوش شنوایى نیافت و طهماسبى با همین اتهام به جوخه آتش سپرده شد.

*منبع:

متن از روزنامه شرق 1384/ عکس ها از آرشیو فرادید
____________________

تصاویر/ آلبوم دیده نشده از ترور رزم آرا

در روز شانزدهم اسفند سال 1329 سپهبد حاج‌علی رزم‌آرا در مسجد شاه به دست خلیل طهماسبی، عضو فداییان اسلام تهران کشته شد.

فرادید| در روز شانزدهم اسفند سال 1329 سپهبد حاج‌علی رزم‌آرا در مسجد شاه به دست خلیل طهماسبی، عضو فداییان اسلام تهران کشته شد.

به گزارش فرادید، سپهبد حاج علی رزم‌آرا که در تیمراه 1329 به نخست‌وزیری رسیده بود قصد داشت قرارداد الحاقی نفت (معروف به قرارداد گسگلشائیان) را درمجلس به تصویب برساند، اما مخالفت جدّی و گسترده جبهه ملی به وی اجازه این کار را نداد. گرچه او به دلیل مخالفت ها مجبور شد لایحه قرارداد الحاقی را از مجلس پس بگیرد اما فدائیان اسلام تصمیم گرفتند روز 16 اسفند و قبل از ظهر درحالی که علی رزم آرا برای شرکت در مجلس ختم آیت الله فیض به مسجد شاه می‌رود، او را ترور انقلابی کنند.

در این روز گلوله علی طهماسبی عضو فدائیان اسلام در حیات مسجد بر سینه رزم آرا نشست. مورخان معتقداند قتل رزم‌آرا عملاً به روند ملی شدن صنعت نفت ایران سرعت بخشید و کم‌تر از دو هفته پس از این حادثه، لایحه ملی شدن نفت در پایان سال 1329 در مجلس تصویب شد. گزارش مصور زیر حاوی عکس های کمتر دیده شده و گاه نایاب از جسد رزم آرا و مراسم تشییع او است؛ گفتنی است از میان عکس های زیر دو عکس از جسد رزم آرا متعلق به آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی است.

عکس یادگاری رزم آرا و خانواده اش

عکس یادگاری رزم آرا و خانواده اش
جسد رزم آرا در پزشکی قانونی

جسد رزم آرا در پزشکی قانونی
جسد رزم آرا در پزشکی قانونی

جسد رزم آرا در پزشکی قانونی
جسد رزم آرا در پزشکی قانونی

جسد رزم آرا در پزشکی قانونی
انورالملوک هدایت همسر رزم آرا پس از شنیدن خبر ترور رزم آرا

انورالملوک هدایت همسر رزم آرا پس از شنیدن خبر ترور رزم آرا
راهپیمایی شماری از هواداران رزم آرا پس از ترور وی

راهپیمایی شماری از هواداران رزم آرا پس از ترور وی
مقامات و شخصیت ها در مراسم تشییع علی رزم آرا

مقامات و شخصیت ها در مراسم تشییع علی رزم آرا
مراسم تشییع رزم آرا در تهران

مراسم تشییع رزم آرا در تهران
مراسم یادبود رزم آرا در مسجد شاه تهران

مراسم یادبود رزم آرا در مسجد شاه تهران

“ایوان سادچیکف” سفیر شوروی در تهران در مراسم تشییع جنازه رزم آرا
محل دفن رزم آرا

پاسخ ترک

لطفا نظر خود را وارد کنید
لطفا نام خود را اینجا وارد کنید